İzlenmesi Gereken Sanat Belgeselleri: Lisa Immordino Vreeland Kadrajında “Peggy Guggenheim: Art Addict”

Sanat tarihini yazanlar kadar, o tarihin yazılmasına zemin hazırlayan figürlerin varlığı da belirleyicidir. Lisa Immordino Vreeland’ın 2015 yapımı Peggy Guggenheim: Art Addict belgeseli, 20. yüzyıl modern sanatının en sıra dışı hamilerinden Peggy Guggenheim’ı (1898–1979) tüm karmaşası, cesareti ve insani kırılganlıklarıyla merceğe alıyor. Yapım, yalnızca bir koleksiyoner biyografisi sunmakla kalmıyor; erkek egemen bir sanat piyasasında tek başına yol açan bir kadının portresini çiziyor.

Guggenheim Ailesi ve Titanik Gölgesi

Guggenheim soyadı denince akla muazzam bir servet gelse de Peggy, ailenin nispeten mütevazı koluna mensuptu. Babası Benjamin Guggenheim’ın 1912’de Titanik felaketinde hayatını kaybetmesi, onun genç yaşta hem maddi hem de manevi bir belirsizlikle yüzleşmesine yol açtı. Formal bir sanat eğitimi olmamasına rağmen, dönemin avangart çevrelerine duyduğu içgüdüsel merak ve cesaret, onu radikal bir yola sürükledi.

Ses Kayıtlarının İzinde Bir Portre

Yapımın en özgün ve kıymetli yanını, biyografi yazarı Jacqueline Bograd Weld’in 1978–1979 yıllarında Guggenheim ile gerçekleştirdiği söyleşilerin kayıp ses kasetleri oluşturuyor. Ölümünden kısa süre önce kaydedilen bu ses; alaycı, filtresiz ve kendine karşı acımasız tonuyla belgeselin omurgasını kuruyor. Yapımda Marina Abramović’ten, ebeveynlerinin resimlerini desteklediği Robert De Niro’ya kadar pek çok figürün tanıklığı yer alıyor. Arşiv fotoğrafları, Dadaist ve Sürrealist film sekansları ve dinamik kurgu, dönemin fırtınalı ruhunu perdeye taşıyor.

Avrupa’dan New York’a Bir “Ebe”

1938’de Londra’da açtığı Guggenheim Jeune galerisiyle sektöre adım atan Peggy, II. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Avrupa’daki soyut ve sürrealist eserleri Nazi tehdidinden kaçırarak adeta bir macera filmi temposunda New York’a taşıdı. 1942’de kurduğu Art of This Century galerisi ise Jackson Pollock başta olmak üzere pek çok genç yeteneğin doğuşuna beşiklik etti. Sanatçıların eserlerine “ebelik” yaptığını söyleyen Guggenheim, modern sanatın müze duvarlarına taşınmasında kritik bir rol oynadı.

Eleştirinin Sınırları ve İki Yüzlü Değerlendirmeler

Vreeland’ın belgeseli, Guggenheim’ın dışarıya karşı ördüğü savunma mekanizmalarına da ışık tutuyor. İlişkilerini ve dostluklarını anlatırken kullandığı yüzeysel tanımlamalar, aslında hayatı boyunca maruz kaldığı cinsiyetçi eleştirilere karşı geliştirdiği bir zırh niteliğinde. Nitekim belgeselde görüş bildiren bazı erkek sanat tarihçilerinin hâlâ onun başarısını küçümseyen üslubu, Peggy’nin hayattayken karşılaştığı önyargıların bugün dahi sürdüğünü açıkça gösteriyor.