Yapay zekanın sanatı ele geçirip geçirmediğini, algoritmaların zihnimizi nasıl manipüle ettiğini tartıştığımız şu günlerde, İtalyan sanatçı Mattia Moreni bizi otuz yıl öncesinden, kehanet niteliğindeki tuvalleriyle selamlıyor. Savaş sonrası dönemin en kural tanımaz figürlerinden biri olan Moreni’nin Paris’te açılan Another Looking sergisi, dijital çağın getireceği antropolojik depremleri henüz internet emekleme aşamasındayken nasıl öngördüğünü gözler önüne seriyor.
Sergi, Moreni’nin 1995-1999 yılları arasında, yani hayatının son döneminde ürettiği ünlü Umanoidi (Hümanoidler / İnsanımsılar) serisine odaklanıyor. Bu sarsıcı seçkinin Paris’te izleyiciyle buluşması ise köklü bir geçmişe dayanıyor. Sanatçı, 1956’dan itibaren on yıl boyunca eleştirmen Michel Tapié’nin yönlendirmesiyle bu şehirde yaşamış ve uluslararası şöhretini burada pekiştirmişti. Bugün bu radikal yapıtları yeniden Paris’e taşımak, onun vizyoner dilini ilk keşfeden kültürel iklimle yıllar sonra yeniden derin bir diyalog kurmak anlamına geliyor.
Moreni’nin Umanoidi evreninde karşımıza çıkan figürler, biyolojik bir beden ile teknolojik bir cihaz arasında asılı kalmış, mutasyona uğrayan organizmaları andırıyor. Tuvalin her yanını saran endüstriyel işaretler, yazılar ve amorf deformasyonlar, resmi bitmek bilmeyen bir gerilim alanına dönüştürüyor.
Sanatçı, bilgisayarın hayatımıza girmesiyle yaşanacak algısal devrimi büyük bir öngörüyle sezmişti. Matbaanın icadı ya da Rönesans’taki perspektif keşfi dünyayı görme biçimimizi nasıl kökten değiştirdiyse, Moreni’ye göre dijital devrim de insanlığın gerçeklikle, bedenle ve imgeyle olan bağını geri dönülemez şekilde yeniden şekillendirecekti.
Sanatçının 1995 tarihli L’avanguardia e l’elettronica in avanzata… isimli tuvaline bizzat kazıdığı şu sözler, bu endişeli vizyonu çarpıcı bir şekilde özetliyor:
“Elektronik alanındaki ilerlemeler, bilgisayarlarla çalışan, farklı bir zihinle hareket eden ve ideallerden yoksun bir bakış açısıyla yaşamın devrimini ele alacak olan, “sanatçı” olarak adlandırılan kişileri tanımamızı engelleyecek… NEDEN?””
Akışkan Cahillik ve Türlerin Gerilemesi
Moreni; agresif, dışavurumcu ve yoğun dokulu fırça darbeleriyle tuvalde muazzam bir enerji yaratırken, ince bir ironi ile sert bir sosyo-kültürel eleştiriyi harmanlıyor. Sanatçının kendi kaleme aldığı monologlarında teorileştirdiği “Akışkan Cahillik” (L’ignoranza fluida) ve “Rasyonel Absürt” (L’assurdo razionale) kavramları bu sergide adeta ete kemiğe bürünüyor.
Ona göre teknolojik evrim, ironik bir şekilde insanın bilincini, duyarlılığını ve özgün kimliğini kaybetmesiyle paralel ilerliyor. Teknoloji, insanı geliştiren bir araçtan ziyade, onu dönüştüren ve mekanik bir düşüşü hızlandıran ikircikli bir güç olarak beliriyor. Resim ise bu çelişkileri hesaplayan bir tür varoluşsal araştırma enstrümanına dönüşüyor.
2026’dan Geçmişe Bakmak
Sanatçının ömrünün yetmediği günümüz teknolojik gelişmelerini—sosyal medyanın mutlak egemenliğini, yapay zekanın sanatsal üretimdeki ağırlığını ve bilgi çağının yarattığı kolektif yön kaybını—düşündüğümüzde, Moreni’nin Brisighella’daki atölyesinden yükselen çığlığı bugün çok daha net duyabiliyoruz.
Karşımızdaki soru artık çok daha somut: Makine bizim yerimize düşünmeye, yaratmaya ve karar vermeye başladığında, insandan geriye ne kalacak? Another Looking, geçmişten gelen nostaljik bir sergi değil; tam şu an içinde yaşadığımız dijital gerçekliğe tutulmuş sarsıcı bir ayna.
Eğer bu gün Paris sokaklarındaysanız, Galleria d’Arte Maggiore’nin bu vizyoner sergisini ziyaret etmek için son gününüz.
