Her yılın başında, her neslin dönüm noktasında ya da kültür dergilerinin o şaşaalı özel sayılarında meşhur listelerle mutlaka karşılaşıyoruz. “Ölmeden önce okunması gereken 100 kitap”, “Bu yüzyılın en önemli 50 romanı” veya “Nobel ödüllü 10 şaheser” gibi başlıklar zihnimizde anında yankı buluyor. Belirsizlik ve devasa bir bilgi bombardımanı karşısında zihnimiz daima bir kısayol arar; kitap listeleri de bu kısayolun en temiz, en cazip biçimlerinden biridir. Hangi kitabı seçeceğimiz konusundaki karar verme yükünü bir otoriteye devretmek, bize “zaten seçilmiş” ve onaylanmış bir bütünlük hissi verir. Üstelik bu listeler güçlü bir sosyal tanınma aracıdır; “şu listedeki kitapları okudum” diyebilmek, belirli bir kültürel topluluğa aidiyetin sinyalini yakar. Ancak tam da bu noktada kritik bir soru beliriyor: Bu listeler ne zaman bir rehber, ne zaman içine düştüğümüz bir tuzak haline geliyor?
Aslında okuma serüveni çoğu zaman dışarıdan gelen bir tavsiyeyle, yani bir nevi “mini liste” ile başlar. Bir ebeveynin, öğretmenin veya arkadaşın önerisi, okuma kültürüne henüz yabancı olan birinin o ilk ve en doğru kitabı bulmasına zemin hazırlayarak edebiyatı demokratikleştirir. Gelişmekte olan edebiyat piyasası ve küresel dolaşım açısından da Nobel, Booker veya TIME seçkileri gibi referans noktaları hayati bir önem taşır. Öte yandan, Harold Bloom’un 1994 tarihli “Batı Kanonu” gibi listeler hem sanat tarihine güçlü referanslar verir hem de o tarihi bizzat şekillendirir. Okurlar genellikle bu “büyük kitaplar” listelerinin gerçekten en büyük eserleri gösterip göstermediğini merak eder. Kısmen evet; ancak bu noktada listenin bir rehberden ziyade bir dayatmaya dönüşme riski başlar. Çünkü listelerin okuma alışkanlığını geliştirip geliştirmediği sorusunun yanıtı iki uçludur: Bir keşif ve başlangıç noktası olarak harika olsalar da, “listeyi bitirme” baskısı o saf okuma neşesini bir anda tamamlanması gereken sıkıcı bir ödeve dönüştürebilir.
Listenin gücü, paradoksal bir biçimde onun en büyük sınırıdır. “Evrensel” veya bütünüyle “nesnel” bir liste yoktur; her seçki, onu hazırlayanın kültürel konumunu, ideolojisini ve kaçınılmaz kör noktalarını yansıtır. Feminist ve postkolonyal edebiyat eleştirmenleri 1970’lerden bu yana tam da bu önyargıları sistematik olarak ifşa ettiler. Örneğin 20. yüzyılın ortalarına kadar hazırlanan o devasa İngilizce edebiyat listeleri, neredeyse tamamen Batılı, beyaz ve erkek yazarların tekelindeydi. Chimamanda Ngozi Adichie’nin o meşhur “Tek Hikâye Tehlikesi” kavramını kitap listelerine uyarlarsak; hangi seslerin o altın listeye girdiğini, hangilerinin ise dışarıda bırakıldığını daima sorgulamak zorundayız. Üstelik bu otoritelerin yarattığı “liste anksiyetesi”, Pierre Bayard’ın Okumadığım Kitaplar Hakkında Nasıl Konuşulur? adlı eserinde tiye aldığı o kültürel tabuyu, yani okumadığını itiraf edememe korkusunu daha da derinleştirir. Peki, dayatılan bir kitap listesini takip etmek yerine ne yapmalıyız? Aslında bir listeden sadece ilk okuma ipucunu alıp, o izi takip ederek kendi edebi zevkimizi keşfetmek en sağlıklı ve özgürleştirici yoldur.
Kitap listelerini tamamen reddetmek bir saflık, onlara körü körüne itaat etmek ise entelektüel bir kısıtlamadır. Bu listeleri kesin ve aşılamaz bir çerçeve olarak görmek yerine, size uygun birkaç eseri keşfedeceğiniz ipuçları olarak değerlendirmek çok daha verimli bir yaklaşımdır. Listenin kaynağına bakmak; kimin, hangi yılda ve hangi perspektifle o seçkiyi hazırladığını sorgulamak da bu sürecin önemli bir parçasıdır. Zira bir insan hakları vakfının önerileriyle ticari bir yayınevinin pazarlama listesi bambaşka şeyler fısıldar. Nihayetinde en iyi okuma pusulası, başkasının ayak izlerini takip etmek değil, kendi okuma listenizi bizzat inşa etmektir. Bir listenin kapısından içeri girin, ilk birkaç kitap sizi sürüklüyorsa o rotada kalın; ancak sayfalar ağırlaşmaya, okumak bir eziyete dönüşmeye başladığında başka bir yöne sapmaktan çekinmeyin. Unutmayın; listenin sizi okumasına, zevklerinizi tek tipleştirmesine izin vermemeli, listeyi kendi özgür iradenizle siz okumalısınız.
