20. yüzyılın en büyük ekonomik çöküşü olan Büyük Buhran denince zihinde canlanan ilk imge, neredeyse herkes için aynıdır: İki yanında yüzünü gizleyen çocuklarıyla, bakışlarını belirsiz bir geleceğe dikmiş o yorgun kadının yüzü. Tarihe Migrant Mother (Göçmen Anne) olarak kazınan bu fotoğraf o kadar tanındı ki zamanla kadrajın arkasındaki gözü unuttuk. Dyanna Taylor’ın yönettiği 2014 yapımı Dorothea Lange: Grab a Hunk of Lightning belgeseli, merceğini o efsanevi fotoğrafçıya yöneltirken, hikâyeyi bir torunun kişisel hafızasıyla buluşturuyor.
Torunun Kamerasından Bir Aile Arşivi
PBS’in American Masters seçkisi kapsamında izleyiciyle buluşan yapım, Emmy ödüllü görüntü yönetmeni Dyanna Taylor’ın imzasını taşıyor. Yönetmenin Lange’in torunu olması, filme mahrem ve içten bir ton kazandırıyor. Taylor; aile günlüklerini, kişisel mektupları ve daha önce hiç gün yüzüne çıkmamış bant kayıtlarını bir araya getiriyor. Ancak yönetmenlik sesini her zaman geride tutarak sözü doğrudan Lange’in kendisine ve ürettiği işlere bırakmayı seçiyor.
Belgeselin omurgasını, Phil Greene’in 1960’ların başında yaşlı Lange ile yaptığı ses ve görüntü kayıtları oluşturuyor. Lange, hayatının son döneminde Modern Sanat Müzesi’nde (MoMA) açılacak büyük retrospektif sergisi için arşivini düzenlerken, geçmişin muhasebesini de aynı samimiyetle yapıyor.
Stüdyo Konforundan Tozlu Yollara
Belgesel, Lange’i doğrudan Buhran yıllarındaki yoksulluğun ortasına atmıyor. Genç bir kadın olarak New York’tan ayrılıp macera arayışıyla San Francisco’ya gidişini, soyulmasının ardından hayatta kalmak için ticari portre stüdyosu açışını incelikle takip ediyor. 1920’lerde kentin soylu sınıflarını fotoğraflayarak yakaladığı konforlu yaşam, ressam eşi Maynard Dixon ile tanışmasıyla kabuk değiştiriyor. Dixon’ın teşvikiyle stüdyonun kapalı kapılarından çıkıp Güneybatı’nın açık gökyüzünü keşfetmeye başlayan Lange, zamanla kendi sınırlarını da zorluyor.
Film, bir kadının sanatçı olmak ile anne olmak arasında yaşadığı o ağır iç çatışmayı saklamıyor. Çocuklarını geride bırakıp kariyerini seçtiği anlar, pembe bir başarı hikâyesi olarak değil, bedeli ödenmiş bir tercih olarak sunuluyor. İkinci eşi, iktisatçı Paul Schuster Taylor ile kurduğu bağ ise Lange’in fotoğraflarına yeni bir içerik kazandırıyor. Birlikte çıktıkları saha araştırmalarında Taylor yerinden edilmiş çiftçilerle görüşürken, Lange de vizörüyle o toplumsal yıkımı kayda geçiriyor. Bir sahnede Taylor bir plantasyon yöneticisini sohbetle oyalarken, Lange’in adamın arkasındaki ürkek siyah ortakçı işçileri sessizce fotoğraflaması, belgeselin hem zekice hem de çarpıcı ayrıntılarından biri olarak öne çıkıyor.
Sansürlenen Fotoğraflar ve Geç Gelen Adalet
Migrant Mother imgesinin gölgesinde kalmayan belgesel, Lange’in İkinci Dünya Savaşı yıllarında Amerikan ordusunun talimatıyla Japon kökenli ABD vatandaşlarının zorunlu toplama kamplarına gönderilmesini belgelediği döneme de ışık tutuyor. Askeri yönetim tarafından kamuoyundan gizlenmesi amacıyla hemen el konulan ve uzun yıllar sansürlenen bu fotoğraflar, Lange’in yalnızca estetik bir arayış içinde olmadığını; tanıklık ettiği dönemin çirkinliklerine de korkusuzca baktığını kanıtlıyor.
Bir torunun gözünden anlatıldığı için yer yer korumacı bir anlatıya kaysa da, uzman görüşleri ve Lange’in kendi yöntemine dair öz eleştirileri filmi sıradan bir biyografi olmaktan çıkarıyor. Grab a Hunk of Lightning, bir fotoğrafçının insana derin bir dikkatle bakmasının, o insanın sesini onlarca yıl sonrasına nasıl taşıyabileceğini hatırlatıyor. Bugün bir kriz fotoğrafıyla karşılaştığımızda, vizörün arkasındaki insanın o anı yakalamak için orada ne kadar süre sessizce beklediğini düşünmek tam da bu yüzden kıymetli.
