Ocak 1972’de BBC ekranlarında yayınlanan, her biri yarımşar saatlik dört bölümlük bir televizyon serisi düşünün. Aradan elli yılı aşkın zaman geçmesine rağmen dünya genelinde sanat okullarının ilk hafta okuma listelerinden hiç düşmedi. İzledikten ya da kitabını okuduktan sonra bir müze salonuna, caddedeki devasa bir reklam panosuna veya telefon ekranınızda kayıp giden görsellere aynı gözle bakmak imkânsızlaşıyor. John Berger ve yapımcı Mike Dibb imzasını taşıyan Ways of Seeing (Görme Biçimleri), tam olarak bu radikal zihinsel kırılmanın adı.
Bir Eleştirmen ve Elindeki Makas
Berger’in ekrandaki duruşu, dönemin sanat programlarında sıkça karşılaşılan o tepeden bakan, mesafeli ve otoriter uzman figürüne hiç benzemiyordu. Karşısındakiyle samimi bir sohbet kurar gibi, doğrudan gözlerinin içine bakarak anlatıyordu. İlk bölümde bir sanat tarihi belgeselinde kolay kolay göremeyeceğiniz bir hamle yapıp Botticelli tablosunun basılı bir kopyasından makasla bir ayrıntı kesip çıkarıyordu. Amaç kışkırtmak değil; Walter Benjamin’in yıllar önce ortaya attığı o temel fikri görünür kılmaktı: Bir resim çoğaltılıp reprodüksiyona dönüştüğünde, kazandığı yeni bağlamlarla anlamı da değişir. Orijinal eserin taşıdığı o mistik “aura” ise artık müze kapılarında bekletilen bir tür kurumsal itibara dönüşmüştür.
Bakan Göz ve Bakılan Beden
Serinin belki de üzerine en çok konuşulan ikinci bölümünde Berger, Avrupa yağlıboya resim geleneğindeki kadın nü’lerine odaklanıyor ve doğrudan can alıcı soruyu soruyor: Bu resimler aslında kime hitap ediyor? Onun tanımında “çıplak olmak” (naked) ile “teşhir edilmek” (nude) arasında derin bir uçurum var. Kadın, kendisine bakılacağını bilerek ve o bakışı tatmin etmek üzere resmedilir; varsayılan izleyici ise neredeyse her zaman erkektir. Berger’in o meşhur tespiti hafızalara kazınır: “Erkekler eylemdedir, kadınlar ise görünür.” Bugün Instagram akışındaki pozlara baktığınızda, elli yıl önce kurulmuş bu cümlenin geçerliliğini zerre kaybetmediğini görmek şaşırtıcı.
Tuvalde Parıldayan Mülkiyet
Üçüncü bölüm, yağlıboya tekniğinin sanat tarihinde neden bu kadar baskın bir malzemeye dönüştüğünü çözümlüyor. Yağlıboya, sahip olunan zenginliği —kumaşın dokusunu, altının ağırlığını, toprağın genişliğini— en gerçekçi biçimde resmedebilen ilk teknikti. Gainsborough’nun ünlü Bay ve Bayan Andrews portresi bunun kusursuz bir örneği. Çift, görkemli bir ağacın altında poz verir ama resmin asıl öznesi, arkalarında uzayıp giden mülkleridir. Berger, bir tabloya duyduğumuz hayranlığın ardında aslında o tabloda temsil edilen zenginliğe duyduğumuz hayranlığın yatabileceğini fark ettirir. Bir kez sorulduğunda zihinden atılması zor, rahatsız edici bir hakikat.
Modern Çağın Yağlıboyası: Reklamlar
Dördüncü bölümde ise anlatı bugüne bağlanır. Berger, çağdaş reklam görsellerini klasik Avrupa resimleriyle yan yana koyar. Aynı jestler, aynı bakışlar ve aynı vaat: “Bunu satın alırsan daha çok sevilecek ve arzulanacaksın.” Reklam, bireye bugünkü halinin eksik olduğunu; ancak o ürüne sahip olarak yarınki kurgusal benliğine ulaşabileceğini fısıldar. Sosyal medya çağında bu çözümlemeyi yeniden izlemek ya da okumak neredeyse ürkütücü bir kehanet hissi yaratıyor.
Soru Sormayı Öğrenmek
Ways of Seeing kuşkusuz kusursuz değil. Berger’in katı Marksist okumaları veya bazı keskin genellemeleri bugün hâlâ tartışılabilir. Ancak serinin ve sonrasında basılan aynı adlı kitabın bize bıraktığı asıl miras hazır cevaplar değil; doğru soruları sorabilme sezgisi. Bir eserin karşısında dururken yalnızca “güzel mi?” diye sormak yerine; “Bu eser kimin için yapıldı, parasını kim ödedi ve benim ona nasıl bakmam isteniyor?” sorularını ekleyebilmek.
Bir sonraki sergi ziyaretinizde ya da ekranınızda kayan bir görselin önünde durduğunuzda kendinize şunu sorun: Bu resim bana neyi gösteriyor, peki arkasında neyi saklıyor?
