1882 yılının o boğucu yaz gününde, İskenderiye’deki sıradan bir kafede bir Mısırlı subay ile Maltalı bir göçmen arasında patlak veren o ufak arbedenin, koca bir imparatorluğun kaderini tayin edeceğini kim bilebilirdi? Ahmed Urabi liderliğindeki milliyetçi subayların bağımsızlık çığlığı olan Urabi Hareketi, bu küçük kıvılcımla parladı ve yalnızca birkaç ay sonra İngiltere’nin Mısır’ı işgal ederek 74 yıl sürecek bir sömürge karanlığını başlatmasıyla son buldu. Batı’nın kibirli tarih anlatılarında yüzyılı aşkın bir süre boyunca ya önemsiz bir dipnot olarak geçiştirilen ya da tamamen görmezden gelinen bu trajik kırılmayı, İskenderiyeli dahi sanatçı Wael Shawky alıp görkemli bir operaya dönüştürüyor. Bugün rotamızı tarihin tozlu sayfalarını didaktik birer ders kitabından değil, kuklaların ve şarkıların ağzından okuyan Shawky’nin o büyüleyici evrenine çeviriyoruz.
1971 doğumlu Shawky, çocukluğunu ve gençliğini İskenderiye ile Philadelphia arasında, yani Doğu ile Batı’nın kültür çatışmalarının tam kesişim kümesinde geçirdi. Onun asıl okulu, bu iki dünya arasındaki o meşhur geçiş koridorları oldu. “Tarihe hangi pencereden bakarsak neyi görürüz?” sorusunu ömürlük bir araştırma programına dönüştüren sanatçı, zamanla kendine has, çocuksu ama bir o kadar da sarsıcı bir görsel dil inşa etti. Shawky’nin dünyasında tarih; Murano camından yapılmış hassas kuklaların oynatıldığı, politikacıların opera librettolarıyla konuştuğu devasa bir mizansenden ibaret.
Sanatçının bu dili olgunlaştırma serüveni aslında yirmi yıl öncesine uzanıyor. Kariyerinin erken dönemi sayılan 2005 ile 2009 yılları arasında hayata geçirdiği Telematch serisi, popüler bir Alman televizyon oyun formatını yeniden kurgulayarak Doğu-Batı ikiliğini ve din siyasetini eleştiriyordu. Nitekim 2025 yılının başında Seul’deki Barakat Contemporary, Telematch and Other Stories başlıklı sergisiyle bu erken dönem video işlerini yeniden selamlayacaktı. Shawky’yi uluslararası sanat elitlerinin radarına sokan asıl büyük patlama ise 2010 ile 2014 yılları arasında üç bölüm halinde tamamladığı Cabaret Crusades video-opera serisi oldu. dOCUMENTA 13, Serpentine Gallery ve Tate gibi prestijli kurumlarda gösterilen bu şovda, Haçlı Seferleri Arap tarihçi İbn Münkiz’in anılarından hareketle, Ortadoğu perspektifinden anlatılıyordu. Venedikli ustaların elinden çıkan kırılgan ve şeffaf Murano cam kuklalarının taht kavgaları vermesi, aslında tarihsel anlatıların ne kadar nazik ve revizyona açık olduğunu gösteren epistemolojik bir başkaldırıydı.
Cam kuklaların ardından Shawky, nesnelere yüklediği o tiyatral rolleri insan bedenine kaydırmaya başladı. 2016 ve 2019 yılları arasında ürettiği Al Araba Al Madfuna serisinde, Mısır’ın Sohag kentindeki tarihi bir köyde yaşayan çocuk oyuncuları kullanarak Antik Mısır mitolojisini tersyüz etti. Bu birikimin en olgun meyvesi ise 2024 yılında 60. Venedik Bienali Mısır Pavyonu’nda fırtınalar estiren 45 dakikalık opera-filmi Drama 1882 oldu. İskenderiye’nin tarihi bir tiyatrosunda, bizzat Shawky’nin yazdığı libretto ve bestelediği müziklerle çekilen bu sekiz sahneli yapıt, 19. yüzyıl Osmanlı-Mısır estetiğini canlı oyuncularla canlandırıyordu. Ancak oyuncular sahnede etten kemikten olsalar da, kasten kukla hareketlerini taklit eden stilize bir koreografiyle hareket ediyorlardı. Devrimci bir başkaldırının bir aşk şarkısının melodisiyle birleştiği bu anıt eser, Venedik’in ardından dünya turuna çıktı. 2025 yılında Los Angeles MOCA Geffen’da, Edinburgh’taki Talbot Rice Galerisi’nde ve Amsterdam Stedelijk Müzesi’nde izleyicileri derin bir sessizliğe gömen yapıt, içinde bulunduğumuz 2026 yılının Mart ve Haziran ayları arasında Sidney’deki MCA Australia’da gerçekleşen görkemli prömiyeriyle Avustralya kıtasını sallamaya devam ediyor.
Shawky’nin mitolojileri ve mekânları bükme yeteneği, 2025 yılının yaz aylarında Fransa’daki LUMA Arles Vakfı’nda zirve yaptı. Tam 5 bin metrekarelik devasa bir alana yayılan I Am Hymns of the New Temples adlı immersive yerleştirmede ziyaretçiler, üstü açık bir Vezüv Yanardağı replikasının gölgesinde yürüdüler. Antik Yunan ve Mısır mitolojilerinin iç içe geçtiği, Pompeii’nin enkaz altındaki sonuyla Antik Mısır’ın tanrısal hiyerarşisinin evlendirildiği bu mekânsal deneyim, Batı ile Doğu arasındaki o arkaik kurtuluş ve yıkım ikilemini bizzat ziyaretçinin adımlarına teslim ediyordu.
Sanatçıyı sadece stüdyosunda üreten bir yaratıcı değil, aynı zamanda sistemi içeriden dönüştüren kurumsal bir aktör olarak da görmek gerekiyor. 2010 yılında kurduğu bağımsız sanat okulu MASS Alexandria ile genç kuşağı eğiten Shawky, 2024’ten beri Katar’ın en önemli rezidans merkezi Doha Fire Station’ın sanatsal direktörlüğünü yürütüyor. Bu kurumsal gücün en radikal yansıması ise Şubat 2026’da gerçekleşti. MENA bölgesinin ilk Art Basel fuar edisyonu olan Art Basel Qatar’ın Sanat Direktörlüğünü üstlenen Shawky, geleneksel ve sıkıcı fuar stantlarını tamamen yıkarak “Becoming” teması etrafında şekillenen açık formatlı bir sergi düzeni kurguladı. Sistemi dışarıdan eleştirmek yerine, onun tam kalbine yerleşip kuralları yeniden yazmak onun en büyük stratejik hamlesiydi.
Wael Shawky’nin sanatı bize didaktik bir tarih dersi vermiyor; bizi o tarihin trajik ritmine ortak ediyor. İmparatorlukların çöküşünü, sömürge sancılarını ve milliyetçi öfkeleri kırılgan birer cam nesneye ya da lirik bir operaya dönüştürürken, insanlığın en büyük yanılgılarını gözler önüne seriyor. Seyirciyi “Bunu zaten biliyordun” konforundan çıkarıp “Bunu artık tüm bedeninde hissediyorsun” gerçeğiyle baş başa bırakıyor.
