1979’da Tahran’da sokağa çıkma yasağının gölgesinde, silah sesleri ve çığlıklar arasında evde elindeki örgü şişlerine tutunan genç bir balerin düşünün. Koushna Navabi için örgü örmek ya da kumaşları birleştirmek, yalnızca ev içi bir el işi veya zanaat değil; devrimin ve zorunlu göçün yarattığı dış dünyadaki dehşetten kaçış, sığınacağı bedensel bir hafıza ve en önemlisi bir hayatta kalma biçimiydi. Yıllarca bale eğitimi aldıktan sonra okulu kapatılınca henüz bir ergenken ülkesinden tek başına kaçmak zorunda kalan Navabi, o dönemden kalan ritmik hareket hissini ve örgü şişlerinin hissettirdiği sükuneti bugün çağdaş sanatının merkezine yerleştiriyor.
Ekim ayında gerçekleşecek Frieze London 2026 kapsamında Don Gallery sunumuyla izleyiciyle buluşacak iki yeni eserini tamamlarken pratiğinin arka planını paylaşan Navabi, üretim sürecindeki dönüştürücü gücü kendi cümleleriyle şöyle özetliyor: “Örgü benim için emeğin ve özenin dilidir. Resimlerimde ilmekleri tuvale tek tek işlemek, o yüzeyin dilini değiştirir. Bu özenli dili kullanarak Basra Körfezi’nin tüm o karmaşasını ve gürültüsünü dinginleştiriyorum.”
Frieze için hazırladığı tuvallerden biri, Basra Körfezi’nin sismik haritasının bir kesitini adeta elle örülmüş bir kazak dokusunda sunuyor. Bölgenin sömürgecilik ve endüstrileşmeyle şekillenen çatışmalı geçmişine İranlı bir sanatçı olarak bakan Navabi, yine de eserinin tek boyutlu bir politik propagandaya dönüşmesinden titizlikle kaçınıyor: “İşlerimin sadece politik olmasını istemiyorum; bu sadece katmanlardan biri. Tıpkı okyanusun, toprağın ve tuval üzerindeki boyanın katmanları gibi…” Batı sanat dünyasının Doğu kökenli sanatçıları hemen politik bir kategoriye hapsetme ve “Oryantalize etme” kolaycılığına karşı çıkan sanatçı, işlerinin her şeyden önce insani bir zeminde okunmasını arzuluyor.
Sergide yer alan diğer çalışma ise sanatçının çevreden topladığı ağaç gövdeleri, eski İran kilimleri, dikişler ve cilalı bronz parçalarla kurguladığı antropomorfik bir heykel. Doğanın terk ettiği malzemeleri bir tür metamorfozla yeniden yaşama döndüren Navabi, bu figürlerde hem eril hem dişil formları bir arada kullanmasını kimliğin akışkanlığına bağlıyor: “Tüm kimliklerimizin akışkan olduğuna inanıyorum. Benim gibi kendi isteğiyle değil, zorunlu olarak göç etmiş bültensel ve kültürlerarası insanlarda bu akışkanlık bir varoluş şartıdır. Vardığımız yerlere uyum sağlamak zorundayızdır ve bu durum doğası gereği metamorfiktir. Dönüşümü bazen şiddetli, bazen bedenden yükselen bir çığlık gibi, ama her zaman bir hayatta kalma biçimi olarak görüyorum.”
Antik Yunan mitolojisinde Apollo’dan kaçmak için bir defne ağacına dönüşen Daphne’den, İslam öncesi İran mitolojisinde bir ağaçtan kadına evrilen Mashyān’a kadar kadın bedeninin tarih boyunca geçirdiği dönüşümlere gönderme yapan sanatçı, edebiyattaki örgü sembolizmini de sık sık hatırlatıyor. Charles Dickens’ın İki Şehrin Hikâyesi’nde Fransız Devrimi sırasında örgü örerek kadın emeğini politik bir güce dönüştüren Madame Defarge ya da Homeros’un Odysseia’sında zamanı kontrol etmek için gündüz dokuduğu kefeni gece söken Penelope gibi…
Navabi’nin tuval üzerine aylar harcayarak tek tek resmettiği her bir ilmek, günümüzün hızlı tüketim dünyasında izleyiciyi yavaşlamaya ve bakışını derinleştirmeye davet ediyor. Hızlı çözümler veya anlık tüketimler sunmak yerine, tuvale harcadığı emek kadar vaktin eserin karşısında da geçirilmesini istiyor. Kuzeybatı Londra’daki stüdyosunda el işçiliğinin katıksız sabrıyla üretmeye devam eden Navabi’nin heykelleri ve tuvalleri, köklerin sabit durmadığı, acının şefkatle dönüştürülebildiği ve kimliğin tek bir coğrafyaya sığmayacak kadar akışkan olduğu gerçeğini hatırlatıyor.
NO-26 Editörünün Sanatçı Notu
Sanatçı: Koushna Navabi
Etkinlik / Galeri: Frieze London 2026 (Don Gallery Sunumu, Regent’s Park, Londra)
Tarihler: 14 – 18 Ekim 2026
Aura: İran Devrimi’nden günümüze uzanan kişisel göç hafızasını, Basra Körfezi’nin sismik haritalarını ve buluntu ağaç gövdelerini örgü, kilim ve cilalı bronzla harmanlayarak bir hayatta kalma ve metamorfoz anlatısına dönüştüren katmanlı bir sanatçı pratiği.
