Görüntünün Kimyasal İsyanı: Selüloid ve Toprağın Ortaklığı Salt’ta Şu Gözenekli Yeryüzü “Yerin Altında” Seçkisi
Sinemanın dijital algılayıcıların sterilliğine, piksellerin pürüzsüz ve kusursuz dünyasına hapsolduğu bir devirde, görüntünün maddeselliğine ve fiziksel gövdesine dönüş arayışı hayati bir anlam kazanıyor. İstanbul Experimental’in kurucu direktörü Yavuz Gözeller iş birliğiyle Salt Beyoğlu Açık Sinema’da 4 Temmuz 2026 saat 15.00’te izleyiciyle buluşacak olan “Şu Gözenekli Yeryüzü” programı altındaki “Yerin Altında” seçkisi, doğayı uzaktan izlenen pasif bir manzara olmaktan çıkarıp bizzat kimyanın içine yerleştiriyor. Bu deneysel seçki, el değmemiş arazilerden çöp sahalarına uzanan farklı ekolojik koşulların izini sürerken, tabiatın unsurlarını görüntünün oluşumunda aktif birer yaratıcı bileşene dönüştürüyor. Deniz suyu, toprak, kimyasal reaksiyonlar ve zamanın akışı, film şeridinin üzerindeki ışığa duyarlı emülsiyon katmanıyla doğrudan organik bir savaşa girerek yerleşik sinema kalıplarını kökünden sarsıyor.
Seçkide yer alan çalışmalar, kameranın vizöründen bakıp dünyayı taklit etmek yerine, filmin fiziksel varlığını tabiatın insafına bırakma cesareti gösteriyor. David Gatten, What the Water Said, Nos. 1-3 (1997) adlı yapıtında boş film şeridini bir yengeç kapanına kilitleyerek okyanus akıntılarına, tuza, kuma ve deniz kabuklarına teslim ediyor; böylece deniz, geleneksel bir ışık kaynağına ihtiyaç duymadan selüloidi kendi dilinde radikal bir pozlama işlemine tabi tutuyor. Emmanuel Lefrant ise Underground (2001) filmiyle bu müdahaleyi bir adım öteye taşıyarak şeridi toprağa, kara ve çamura gömüyor. Doğal ayrışma süreçlerinin ve zamanın malzeme üzerinde bıraktığı lekeler, saklanmaya çalışılan o ham gerçekliği perdede açığa çıkarıyor. Lefrant’ın bir diğer çalışması olan Parties visible et invisible d’un ensemble sous tension (2009) ise çift pozlama gibi tekniklerin yardımıyla aşındırılmış film şeritlerini manzara görüntüleriyle birleştirerek, hafızanın görünen ve görünmeyen katmanları arasında tekinsiz bir bağ kuruyor.
Bu organik bozunma estetiği, sadece doğanın gücünü değil, insan atıklarının ve terk edilmiş teknolojilerin yarattığı ekolojik krizleri de peliküle kazıyor. Jennifer Reeves, Landfill 16 (2011) filminde ıskartaya çıkarılmış film şeritlerini çöp sahalarının toprağına gömüp, çürüyen o yüzeyleri elle boyayarak teknolojik atıkların akıbetine dair sarsıcı bir görsel katman üretiyor. Benzer bir yok oluş kaydını tutan Schmelzdahin kolektifi, Stadt in Flammen (1984) işinde malzemeyi doğrudan ısıya ve tahrip edici kimyasallara maruz bırakarak, eriyen görüntünün trajik vedasını belgeliyor. Radyoaktif bir hafıza mekanını mesken tutan Tomonari Nishikawa, Sound of a Million Insects, Light of a Thousand Stars (2014) çalışmasında negatif filmi Fukuşima yakınlarında bir yaz gecesi yaprakların altına yerleştiriyor; böceklerin hareketleri, gece ışığı ve kontamine olmuş toprak, şerit üzerinde adeta doğanın kendi imzasını attığı birer günlük çekim (rushes) etkisi yaratıyor. Edd Carr ise Yorkshire Dirt (2021) filminde Kuzey Yorkshire bozkırlarından topladığı gerçek toprağı doğrudan baskı sürecine dâhil ederek, kırsal peyzajın bağrındaki ekolojik şiddeti filmin tenine işliyor.
Ücretsiz ve herkesin katılımına açık olarak gerçekleştirilecek bu gösterimler, sinemanın dijital hafıza kartlarında saklanan yapaylığına karşı, toprağın ve suyun canlı müdahalesini savunan deneysel bir duruştur. Filmlerin orijinal dillerinde Türkçe altyazılı olarak sunulacağı bu seçki, izleyiciyi sadece pürüzsüz resimler tüketmeye değil, görüntünün çürüme, yanma ve başkalaşma anındaki o vahşi ritmine ortak olmaya çağırıyor. Temmuz ayında Açık Sinema’nın karanlığında yan yana geldiğimizde izleyeceğimiz şey, doğanın sinemadaki alışılagelmiş tasviri değil; bizzat yeryüzünün kendi eliyle, tırnaklarıyla ve asitleriyle pelikülün üzerine yazdığı o dürüst, pürüzlü ve sansürsüz hatıratı olacak.
