Işığın Toza, Yıldızın Gölgeye Dönüştüğü Bir Hafıza Mekânı: “Toz, Yıldızları Gölgede Bıraktığında” Müze Gazhane’de

Müze Gazhane, İstanbul’un modernleşme anlatısına çoğu zaman dipnot gibi iliştirilen ama aslında kentin ritmini belirleyen bir tarihe sahip: 19. yüzyılın sonlarında şehrin aydınlatma ihtiyacını karşılayan bir enerji altyapısı. Bugün aynı yapı, ışığın “ilerleme” metaforuna yaslandığı tüm anlatıları ters yüz eden bir sergiye ev sahipliği yapıyor: “Toz, Yıldızları Gölgede Bıraktığında”.

İBB Kültür ve İBB Miras tarafından düzenlenen, küratörlüğünü Uras Kızıl’ın üstlendiği bu karma sergi, ışık–karanlık ikiliğini basit bir zıtlık olmaktan çıkarıp düşünmenin, görmenin, tahayyül etmenin ve farklı duyumsama hâllerinin alanı olarak yeniden kuruyor. Sergi, “aydınlanma” fikrini yalnızca parlayan bir vaat gibi değil; tozun dağıtan, kıran, perdeleyen doğasıyla birlikte ele alarak, izleyiciyi kendi “gecesi”ne bakmaya çağırıyor.

Bir kavram çifti: Toz ve yıldız

Serginin başlığı, kavramsal bir eşik gibi çalışıyor. Toz, maddenin en uç hâli: hafif, ince, taşınabilir; ışıkla görünür oluyor ama aynı zamanda ışığı kırıp dağıtıyor. Yıldız ise kendi ışığıyla görünürlük üreten bir varlık. Biri geçirgen ve yön değiştiren; diğeri karanlıkta belirginleşen. Bu iki hâl arasında kurulan harmoni, serginin temel gerilimini de taşıyor: Toz, her şeyi soğuran yapısıyla yıldızları gölgede bırakabilir.

Bu okuma, serginin tematik omurgasını güçlendiriyor: Işık her zaman “hakikat” değildir; karanlık da sadece yokluk değildir. Karanlık, kimi zaman düşüncenin derinleştiği, gözün alıştığı ve duyunun çoğaldığı bir zemindir.

19. yüzyılın kırılmaları ve romantizmin “gecesi”

Metin, 19. yüzyılı bir dönüm noktası olarak işaretliyor: Aydınlanma düşüncesiyle yoğrulmuş, Sanayi Devrimi’nin toplumsal ve estetik sonuçlarının yoğun biçimde hissedildiği; ama aynı zamanda her şeyin zıddıyla yan yana durduğu bir çağ. Aydınlık/karanlık, rasyonalite/hayal gücü, gerçek/düş, güzel/çirkin, kültür/doğa… Tam da bu çiftlerin çatıştığı yerde, sergi kendine bir dil arıyor.

Bu nedenle sergi, 19. yüzyıl romantizminin önemli figürlerinden Novalis’i de mekâna çağırıyor. “Geceye Övgüler (Hymnen an die Nacht)” kitabından alıntılar, epigraf olarak sergiye yayılıyor; böylece karanlık, yalnızca fiziksel bir koşul değil, poetik ve düşünsel bir bölge hâline geliyor.

L Binası: Ontolojik bir karanlık ve spiral yükseliş

Serginin en kritik bileşeni, yalnızca “içerik” değil; serginin yerleştiği mekânın kendisi. Müze Gazhane’nin L binası, metinde “ontolojik olarak karanlık” bir yapı olarak tarifleniyor. Spiral biçimde yukarı yükselen bu hacim, izleyicinin sergiyi doğrusal bir güzergâhta değil, eğimli ve katmanlı bir deneyimde okumasına neden oluyor.

İşler; ışık, karanlık, kömür, ateş, is gibi kavram setlerinden hareketle bu yükselişe eşlik ediyor ve serginin kendi içinde “hikâye örüntüleri” kurmasına izin veriyor. Yani sergi, tek bir anlatıyı dayatmak yerine, mekânın belleğiyle birlikte çoğalan bir okuma alanı açıyor.

Sanatçılar ve serginin ortak izleği

Sergi, ışık ve karanlık etrafında düşünen 11 sanatçıyı bir araya getiriyor:
Gizem Akkoyunoğlu, Ozan Atalan, Alpin Arda Bağcık, Kıymet Daştan, Benal Dikmen, Sinem Dişli, Başak Kaptan, Ali Miharbi, Kaan Kemal Öner, Ekin Saçlıoğlu, Damla Sari.

Bu seçki, “karanlığın zıddı ışık” gibi hızlı okumalara kapıyı kapatıyor. Daha çok şunu hatırlatıyor: Karanlık, görmenin askıya alındığı değil; başka türlü görmenin mümkün olduğu bir eşik olabilir. Ve toz, bazen sadece kir ya da tortu değil; hafızanın, zamanın ve mekânın kendini ele verdiği ince bir kanıttır.

Sergi: Toz, Yıldızları Gölgede Bıraktığında
Mekân: Müze Gazhane, L Binası (Kadıköy)
Tarih: 25 Aralık 2025 – 22 Mart 2026